Қазіргі таңда қоғамда жиі талқыланатын өзекті мәселелердің бірі – жастардың шетелге көшуі. Бұл құбылыс тек Қазақстанға ғана тән емес, әлемнің көптеген елдерінде байқалады. Алайда соңғы жылдары елімізде жоғары білімді, белсенді жастардың басқа мемлекеттерге кету үрдісі күшейіп отырғаны алаңдатады. Бұл мәселені біржақты бағалау дұрыс емес, себебі оның себептері де, салдары да күрделі және көпқырлы.
Ең алдымен, жастардың шетелге кетуінің негізгі себептерінің бірі – сапалы білім алуға деген ұмтылыс. Бүгінде көптеген жас шетелдік университеттерді таңдайды. Себебі олар әлемдік деңгейдегі білім алып, жаңа технологияларды меңгеруді қалайды. Әсіресе Еуропа, АҚШ, Оңтүстік Корея сияқты елдердің жоғары оқу орындары жастар үшін тартымды. Ондағы білім беру жүйесі тәжірибеге бағытталған, студенттерге еркіндік беріледі, зерттеу мүмкіндіктері кең. Қазақстанда да білім беру жүйесі дамып келеді, дегенмен кей жастар шетелдік тәжірибені көруді маңызды деп санайды.
Екінші маңызды себеп – жұмыс және мансап мүмкіндіктері. Көптеген жастар шетелде жалақы жоғары, еңбек нарығы кең, кәсіби өсуге жағдай жасалған деп есептейді. Әсіресе ІТ, медицина, инженерия салаларында жұмыс істейтін мамандар үшін шетелдік компаниялар үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Қазақстанда да бұл салалар дамып келе жатқанымен, кей жағдайда жалақы деңгейі мен еңбек жағдайы жастарды толық қанағаттандырмайды.
Үшінші себеп – өмір сүру сапасы. Кей жастар шетелдегі өмір деңгейін жоғары деп қабылдайды. Олар инфрақұрылымы дамыған, экологиясы таза, қоғамдық жүйесі реттелген елдерде өмір сүруді қалайды. Мысалы, көлік жүйесі, медициналық қызмет, қауіпсіздік деңгейі сияқты факторлар да шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады.
Сонымен қатар, әлеуметтік-психологиялық факторлар да әсер етеді. Жастар өздерін еркін сезінетін, өз ойын ашық айта алатын ортада өмір сүргісі келеді. Кейбірі жаңа мәдениетпен танысуды, тіл үйренуді, әлемді көруді мақсат етеді. Бұл да – табиғи құбылыс. Әр адам өз өмір жолын өзі таңдауға құқылы.
Алайда бұл үрдістің кері әсерлері де бар. Ең алдымен, елде білікті мамандар саны азаюы мүмкін. Бұл экономиканың дамуына әсер етеді. Әсіресе жас әрі білімді кадрлардың кетуі – ел үшін үлкен шығын. Сонымен қатар, кей жастар шетелге кеткен соң, елге қайта оралмайды. Бұл “ми ағымы” (brain drain) мәселесін тудырады.
Дегенмен, бұл құбылысты тек теріс жағынан қарастыру дұрыс емес. Кей жастар шетелде білім алып, тәжірибе жинап, кейін елге оралады. Олар жаңа білім мен тәжірибені Қазақстанда қолдана алады. Бұл өз кезегінде елдің дамуына оң әсерін тигізеді. Сондықтан басты мәселе – жастардың шет елге кетуінде емес, олардың елге қайта оралуына жағдай жасауда.
Қазақстанда жастарды ұстап қалу үшін бірқатар шаралар қажет. Ең алдымен, сапалы білім беру жүйесін одан әрі дамыту керек. Университеттерде тәжірибеге бағытталған оқу жүйесін енгізу маңызды. Сонымен қатар, жастарға лайықты жұмыс орындарын ашу, жалақыны көтеру, кәсіпкерлікті қолдау да үлкен рөл атқарады.
Жастардың елде қалуы үшін олардың пікірін ескеру, қоғамда өз орнын табуына жағдай жасау қажет. Мемлекет пен қоғам жастарға сенім білдіріп, олардың бастамаларын қолдауы тиіс. Сонда ғана жастар өз болашағын Қазақстанмен байланыстырады.
Қорытындылай келе, жастардың шетелге кетуі – күрделі әрі көпсебепті құбылыс. Оның негізгі себептері – білім, жұмыс, өмір сапасы және жеке даму мүмкіндіктері. Бұл үрдісті толық тоқтату мүмкін емес, бірақ оны тиімді басқаруға болады. Ең бастысы – жастарға өз елінде де үлкен мүмкіндік бар екенін көрсету. Сонда ғана олар өз болашағын туған жерімен байланыстырады.