Көпшілік арасында «NASA неге мұхитты емес, ғарышты зерттейді?» деген сұрақ жиі қойылады. Бұл сұрақтың тууы орынды. Өйткені Жер мұхитының өзі әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Алайда бұл жерде бір маңызды жайт бар. NASA мұхитты мүлде зерттемейді деу қате. Шын мәнінде NASA-ның негізгі миссиясы — әуе және ғарыш кеңістігін зерттеу, бірақ ол жерді, соның ішінде мұхиттарды да ғарыштан бақылайды. Ал мұхиттың терең қабатын тікелей зерттеу АҚШ-та көбіне NOAA сияқты теңізге маманданған мекемелердің міндетіне кіреді. NASA-ның ресми ұстанымы да осыны көрсетеді. Агенттік «әуе мен ғарыштағы белгісіздікті зерттейді» және өз технологияларын адамзат игілігі үшін дамытады.
NASA-ның ғарышты басты нысан етуінің бірінші себебі — бұл агенттіктің құрылу мақсаты. NASA атауының өзі «Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы» дегенді білдіреді. Яғни мекеменің басты мандаты ғарыш аппараттарын ұшыру, планеталарды зерттеу, Жер серіктерін пайдалану, ғарыштық технология жасау және аэроғарыш саласын дамытуға бағытталған. Сондықтан NASA-дан мұхит түбін кемемен, сүңгуір аппаратпен немесе батискафпен жаппай зерттеуді күту оның негізгі институционалдық міндетіне толық сәйкес келе бермейді. Ал мұхитқа қатысты тікелей экспедициялық барлау жұмыстарын АҚШ-та NOAA Ocean Exploration жүргізеді. NOAA бұл бағдарламаны тіпті «белгісіз мұхитты зерттеуге арналған жалғыз федералдық бағдарлама» деп сипаттайды.
Екінші себеп — NASA мұхитты түрлі әдіспен зерттейді. Егер NOAA мұхиттың ішіне түсіп, терең қабатын, теңіз түбін және ондағы тіршілікті барласа, NASA мұхитты жоғарыдан, яғни жер серіктері арқылы бақылайды. NASA-ның ресми Earth Science және Earthdata беттерінде мұхит жөніндегі деректердің қатарына теңіз бетінің температурасы, тұздылығы, биіктігі, ағыстары, желмен және атмосферамен жылу алмасуы, хлорофилл мөлшері, су сапасы сияқты көрсеткіштер кіретіні анық жазылған. Бұл мәліметтер ауа райын болжауға, дауылдардың дамуын түсінуге, климат өзгерісін бақылауға және мұхит экожүйесінің жағдайын бағалауға көмектеседі. Демек NASA мұхитты зерттейді, бірақ оны ғарыштық бақылау мен модельдеу арқылы зерттейді.
Үшінші себеп — мұхиттың терең қабатын тікелей зерттеу өте қиын. Кейде адамдар «ғарышты зерттеген оңай, ал мұхитты неге зерттемейді?» деп ойлайды. Шын мәнінде, мұхит түбін зерттеу өте күрделі. NOAA мәліметінше, терең мұхитта қараңғылық, өте төмен температура мен тұзды коррозиялық орта бар. Мұндай жағдайда жұмыс істейтін аппараттар өте күрделі әрі қымбат болуы тиіс. Сондықтан мұхит түбін тікелей зерттеу баяу жүреді. NOAA 2023 жылғы түсіндірмесінде әлемдік теңіз түбінің сәл ғана 23 пайыздан астамы жоғары дәлдікпен картаға түсірілгенін, ал 2025 жылғы Seabed 2030 дерегінде бұл көрсеткіш шамамен 27,3 пайызға жеткені айтылған. Яғни мұхиттың едәуір бөлігі әлі де нақты өлшемдермен карталанбаған.
Осы тұста «онда неге NASA осы бағытқа көбірек кірісіп, зерттемейді?» деген сұрақ тууы мүмкін. Оның жауабы — міндеттердің бөлінісінде. АҚШ-та ғылыми инфрақұрылым бірнеше мекеме арасында бөлінген: NASA — ғарыш пен Жерді ғарыштан бақылауға, NOAA — мұхит, атмосфера және теңіз ресурстарына, ал басқа құрылымдар геология, қорғаныс немесе энергетика салаларына жауап береді. Сондықтан NASA-ның ресурстары мен инженерлік мүмкіндіктері көбіне жер серіктері мен ғарыш миссияларына жұмсалады. Бұл оның мұхит мәселесіне бейжай қарайтынын білдірмейді. Керісінше, NASA-ның көптеген Жерді бақылау миссиялары мұхит туралы стратегиялық маңызы бар деректер береді.
Мысалы, NASA-ның SWOT миссиясы — Surface Water and Ocean Topography — дүниежүзілік мұхит пен жер үсті суларының биіктігін өте жоғары нақтылықпен өлшеуге арналған. NASA бұл миссияны «Жердегі беткі сулардың алғашқы ғаламдық шолуы» және «мұхит бетінің ұсақ бөлшектерін бақылауға мүмкіндік беретін жоба» деп сипаттайды. SWOT мұхит ағыстары мен су айналымын жақсырақ түсінуге жол ашады. Ал 2024 жылы ұшырылған PACE миссиясы мұхит пен атмосфераны бірге зерттейді. NASA ресми мәліметінде PACE мұхит денсаулығын, ауа сапасын және климат өзгерісін бақылауға көмектесетіні көрсетілген.
NASA-ның мұхитқа көңіл бөлетінін оның бюджет құжаттары да аңғартады. NASA-ның FY 2025 ресми бюджет материалдарында Жер туралы ғылым бағдарламасына 2,4 миллиард доллар қарастырылғаны айтылған. Бұл қаржы климатты, табиғи қауіптерді, су ресурстарын және Жер жүйесін, соның ішінде мұхитпен байланысты процестерді түсінуге бағытталған. Яғни NASA-ның ақшасы тек Марсқа немесе Айға кетіп жатыр деу де толық дұрыс емес. NASA-ның бір бөлігі Жерді, оның ішінде мұхит жүйесін зерттеуге жұмсалады. Бірақ бұл зерттеу негізінен спутниктік бақылау, қашықтан зондтау және модельдеу арқылы іске асады.
Қорытындылай келе, «NASA неліктен мұхитты емес, ғарышты зерттейді?» деген сұраққа нақты жауап беріп өтсем, NASA ең алдымен ғарыш агенттігі болғандықтан ғарышты зерттейді, мұхиттың терең қабатын тікелей зерттеу оның басты мандатына кірмейді. Бұл жұмысты көбіне NOAA атқарады, бірақ NASA мұхитты ғарыштан өте белсенді зерттейді. Сондықтан дұрыс тұжырым «NASA мұхитты зерттемейді» емес, «NASA мұхитты басқа тәсілмен зерттейді» болуы керек. Бүгінгі ғылымда ғарыш пен мұхит бір-бірінен бөлек емес. Керісінше, Жерді толық түсіну үшін ғарыштан қарау да, мұхиттың ішіне түсу де қажет.
Мырзабек Аяжан Ғалымжанқызы
Астана қаласы
Мектеп -гимназия №97